خشت اول

...یاد من باشد کاری نکنم، که به قانون زمین بر بخورد

باد گیر قسمت پایانی

-نحوه عملکرد و نکاتی چند در طراحی بادگیرها:
در باره نوع عملکرد بادگیرها در حقیقت دو نوع عملکرد اساسی وجود دارد:الف - عمل بر اساس اصل کشش دهانه های رو به باد و مکش دهانه های پشت به باد. ب- عمل بر اساس اختلاف دما

الف - عمل بر اساس اصل کشش دهانه های رو به باد و مکش دهانه های پشت به باد:
مرحوم پیرنیا درکتاب آشنایی با معماری اسلامی ایران طرز کار بادگیر را بدین گونه توضیح می دهد:
(( طرز کار بادگیر اصولا بر این پایه نهاده شده است که از وزش باد برای کشاندن هوای خوش به درون ساختمان و از عکس العمل نیروی آن یعنی مکش برای راندن هوای گرم و آلوده استفاده می شود.شاید این توضیح لازم نباشد که چون باد به مانع یا دیواره پره های درونی بادگیر برخورد ناچار به فرود آمدن می شود، ولی عرض این نکته لازم است که شکافهای دیگر بادگیر که پشت به جهت وزش باد دارند ، هوای آلوده وگرم را به دست باد می سپارند و کار هواکش و دستگاه مکنده را انجام می دهند.))


این نوع عملکرد بادگیر در حقیقت با توجه به این اصل صورت می گیرد که هنگامی گه باد به بدنه ای برخورد می کند ، با توجه به تراکم بیشتر هوا در وجهی که مقابل باد قرار دارد ، در این وجه فشار مثبت ایجاد شده و در وجه دیگر فشار منفی خواهیم داشت.بنابراین در صورت ایجاد بازشو در طرفین حرکت باد از فشار مثبت به فشار منفی را شاهد خواهیم بود.در بادگیرها نیز با توجه به همین اصل دهانه رو به باد هوا را به درون خود می کشد و به داخل ایوان می برد و هوای داخل ایوان با توجه به فشار منفی ایجاد شده در دهانه پشت به باد به بیرون کشیده می شود.(تصویر 3)
در برخی از مواقع با عبور دادن باد بادگیر از روی آب وسردخانه ها و با توجه به تبخیر سطحی، رطوبت لا زم را نیز تامین می نمایند. در مناطقی مانند مصر و هندوستان این عمل با قرار دادن کوزه پر از آب در مقابل مسیر باد صورت می گیرد.

ب- عمل بر اساس اختلاف دما:
اما به نظر میرسد آنچه که کمتر مورد توجه اهل فن در این زمینه می باشد.کار کردن بادگیر بر اساس اختلاف دمایی است.در حقیقت هنگامی که وزش بادی به صورت محسوس وجود ندارد بادگیر بر اساس همین اصل عمل می کند.
در روز با توجه به آفتاب خوردن وجه جنوبی بادگیر هوای موجود در وجه جنوبی بادگیر گرم می شود و به بالا می رود.این هوا به وسیله هوای داخل ایوان که به بالا کشیده می شود،جبران می گردد و در حقیقت نوعی خلا نسبی داخل ایوان ایجاد می گردد که هوای خنک داخل حیاط را به درون خود می کشد.به همین ترتیب هوای موجود در دهانه شمالی نیز به پایین کشیده می شود.(تصویر 4 )



در شب هوای بیرون سرد می شود، و به سمت پایین حرکت می نماید .این هوا در اثر حرارت ذخیره شده در دیواره ها گرم شده و به بالا می رود و این چرخه تا هنگامی که دمای دیوارها و هوای بیرون یکی شود ادامه می یابد. ولی به طور معمول پیش از رسیدن به این وضعیت شب تمام شده و دوباره بادگیر به نحوی که در بالا توضیح داده شد،عمل می کند.




به طور کلی در اکثر مواقع بادگیرها در حالتی بین حالاتی که توضیح داده شد عمل می کنند . یعنی هم بر اساس مکش و کشش و هم بر اثر تفاوت دمایی.


6-معرفی منابع و ماخذ موجود درباره بادگیر و استفاده از باد در طراحی:
شکی نیست که مباحث مطرح درباره بادگیرها و به خصوص نحوه استفاده از این المان در طراحی ها بحثی فراتر از آنچه که در بالا بدان اشاره شده است را می طلبد . به همین دلیل و با توجه به اینکه انتقال همه این مطالب به این وسیله، فرصت و انرژی زیادی را می طلبد که فراتر از حوزه وبلاگ نویسی با توجه به امکانات موجود است، دوستان علاقمند را به منابع موجود در این زمینه ارجاع می دهم.

1-دفتری از کویر- سیری در معماری آب انبارهای یزد. غلامحسین معماریان: هرچند بحث اصلی این کتاب در حوزه آب انبارهاست اما با توجه به نقش اساسی بادگیرها در طراحی آب انبارها این کتاب در بخش 6-5 با عنوان بادگیر،به بحثی عمومی پیرامون بادگیرها می پردازد که مطالعه آن خالی از لطف نیست.
2-ساخت شهر و معماری در اقلیم گرم و خشک ایران . محمود توسلی : در بخش چهارم تحت عنوان کار بادگیر و ترکیب آن در بناهای مختلف شهری و روستایی نویسنده با بررسی نمونه های گوناگون سعی در بیان نحوه عملکرد بادگیر و چگونگی ترکیب بادگیر با دیگر عناصر بنا دارد.هر چند بررسی عملکرد بادگیرها تنها بر اساس کشش و مکش در بادگیرها صورت می گیرد و توجهی به کار کرد بادگیر بر اساس اختلاف دمایی ندارد.اما با توجه به بررسی نمونه های متعدد از بادگیر مسجد جامع طبس گرفته تا بادگیرهای خانه های یزد، و همچنین تجارب و سطح بالای آگاهی نویسنده به معماری ایران ،این کتاب به عنوان کتابی ارزشمند در زمینه مطالعه بادگیرها محسوب می شود.
3-بادخان.BATTLE McCAARTHY CONSULTING ENGINEER .ترجمه محمد احمدی نژاد : کتابی در خور ستایش که توسط گروه مهندسین مشاور بتل مک کارتی تالیف گشته است.این کتاب با تفکیک دهانه های مکنده و دهنده باد به بادخور و بادخان به بررسی دقیق نحوه عملکرد آنها به صورت جداگانه و ترکیبی می پردازد.نویسندگان بدون هیچگونه تعصبی نسبت به سیستم تهویه طبیعی به بررسی مزایا ومعایب هر یک از سیستمها می پردازد و اصولی را برای طراحی با تهویه طبیعی مطرح می کند.در بخش پایانی نیز به بررسی چند نمونه از پروژه های انجام شده توسط همین شرکت می پزدارد که به عنوان مثال می توان به اداره مرکزی یونیکا در کمبریج انگلستان ودفتر مرکزی شیشه پیلکینگتون در انگلستان (معمار: ریچارد راجرز) اشاره کرد.مطالعه این متابی گامی موثر در شناخت الگوی طراحی و استفاده از آن در طراحی می باشد. ترجمه مناسب و گویای مطالب از دیگر محاسن این کتاب محسوب می شود.
4-آسایش در پناه باد . دکتر محمود رازجویان : این کتاب حاصل تحقیقات نویسنده در این زمینه در دانشگاه مک گیل کانادا می باشد.برای معرفی این کتاب به گوشه ای از نوشته های فصل 10 کتاب بسنده می کنیم: ((کتاب حاضر به منظور استفاده معماران نگاشته شده بنابراین به جنبه کاربردی توجه خاص مبذول شده است و ترتیب طرح مباحث نیز به گونه ای است که در مسیر انجام یک پروژه معماری/اقلیمی به کار می آید.
در فصلهای یک تا سه ابتدا به اطلاعات کمی و کیفی مورد نیاز معمار برای طراحی معماری همساز با باد و سپس روش تحلیل آن اطلاعات معرفی شده است...در فصل چهار ارزش بادهای موجود بررسی خواهد شد...در فصل 6، مبانی عمده آیرودینامیک معماری بررسی می شود...)) و در نهایت در انتهای کتاب در بخشی به عنوان احکام طراحی معماری همساز با باد اصولی در چند صفحه مطرح می شود.


هر چند که در ابتدا نیت از نوشتن این مطالب بررسی عمیق موضوع بادگیر و ارائه راهکارهای استفاده از آن در معماری کنونی بود، اما همانگونه که در بالا نیز توضیح داده شد ، این نوشته را در همین حد به عنوان معرفی ای کلی وا می نهیم . و با توجه به منابع معرفی شده امید است دوستان علاقه مند خود به مطالعه مبسوط در این زمینه بپردازند و ضعفهای این نوشته را نیز بر ما ببخشند.

و من ا... التوفیق.

*باز هم یادآوری می کنم که هرگونه سئوال یا ایرادی به نظرتان می رسد ، مرقوم کنید تا در یادداشتی جداگانه به آنها بپردازیم.

  
نویسنده : مصطفی ; ساعت ۱:۳٠ ‎ق.ظ روز ۱۳۸٢/٢/٥
تگ ها : معماری ، بادگیر